علت دفرمه شدن قالب های بتنی و روش های جلوگیری از آن
در صنعت ساختمان سازی، کیفیت نهایی سازه بتنی مستقیماً به کیفیت قالب بندی آن وابسته است.
یکی از رایج ترین و پرهزینه ترین چالش هایی که پیمانکاران و مهندسان با آن روبرو میشوند، دفرمه شدن قالب های بتنی (Deformation) است. تغییر شکل قالب نه تنها ظاهر بتن اکسپوز را خراب میکند، بلکه میتواند منجر به هدررفت بتن، افزایش هزینه های اصلاح و حتی تضعیف مقاومت سازه شود.
بسیاری از کارفرمایان برای کاهش هزینه ها به سراغ قالب بتن دست دوم میروند، اما بدون آگاهی از دلایل دفرمه شدن و روش های بررسی سلامت قالب، ممکن است سرمایه خود را به خطر بیندازند. در این مقاله تخصصی از شرکت ضمان، پیشرو در تولید رباتیک تجهیزات قالب بندی در خاورمیانه، به بررسی فنی علل تغییر شکل قالب ها، روش های پیشگیری و نکات طلایی در خرید قالب های نو و کارکرده میپردازیم.
دفرمه شدن قالب بتن چیست و چرا اهمیت دارد؟
دفرمه شدن به هرگونه تغییر شکل فیزیکی در پنل های قالب گفته میشود که باعث میشود قالب از حالت مسطح و استاندارد خود خارج شود. این تغییر شکل ها معمولاً به صورت های زیر نمایان میشوند:
- شکم دادن (Bulging): برآمدگی در وسط پنل به دلیل فشار بتن.
- تاب برداشتن (Warping): پیچیدگی در لبه های تسمه قالب.
- فرورفتگی های موضعی: ناشی از ضربه یا حمل و نقل نامناسب.
اهمیت جلوگیری از این پدیده زمانی مشخص میشود که بدانیم هزینه های قالب بندی بخش قابل توجهی از بودجه اسکلت بتنی را تشکیل میدهد. اگر قالبی دفرمه شود، بتن نهایی دارای سطحی ناهموار خواهد بود که نیاز به “سایش” یا “تزریق ترمیم کننده” دارد و این یعنی هزینه اضافه.
علت های اصلی دفرمه شدن قالب های بتنی
برای جلوگیری از مشکل، ابتدا باید ریشه آن را بشناسیم. تغییر شکل قالب ها معمولاً ناشی از ترکیبی از عوامل فشار، کیفیت ساخت و نحوه اجراست.
1. فشار هیدرواستاتیک بتن (Hydrostatic Pressure)
مهمترین عامل دفرمه شدن، فشار ناشی از بتن مایع است. وقتی بتن در ارتفاع زیاد و با سرعت بالا ریخته میشود، فشاری معادل فشار مایعات به دیوارههای قالب وارد میکند.
- نکته فنی: هرچه سرعت بتن ریزی (Rate of Pour) بیشتر باشد و اسلامپ بتن بالاتر (روان تر) باشد، فشار وارده به جداره قالب بیشتر است. اگر ورق رویه قالب ضخامت کافی (معمولاً 3 میلی متر در قالب های استاندارد ضمان) نداشته باشد، دچار شکم دادگی میشود.
2. سیستم مهاربندی ضعیف (Inadequate Bracing)
قالب فلزی های مدولار به تنهایی نمیتوانند فشار بتن دیوار یا ستونهای بلند را تحمل کنند. عدم استفاده صحیح از سولجر و لوله های پشت بند، باعث میشود قالب ها در هنگام ویبره زدن باز شوند یا تغییر شکل دهند.
3. استفاده از قالب های بی کیفیت یا مستهلک
در بازار امروز، بسیاری از پیمانکاران به دنبال قالب بتن دست دوم هستند. اگرچه خرید قالب دست دوم اقتصادی است، اما اگر این قالب ها از ورق های آلیاژی ضعیف (مانند ST37 بیکیفیت) ساخته شده باشند یا جوشکاری دستی و غیریکنواخت داشته باشند، پس از چند بار استفاده دچار “خستگی فلز” شده و دفرمه میشوند.
شرکت ضمان با استفاده از تکنولوژی جوش رباتیک، تنش های حرارتی حین تولید را به حداقل رسانده و مقاومت قالب را در برابر دفرمه شدن به طرز چشمگیری افزایش میدهد.
4. ضربات مکانیکی و حمل و نقل نامناسب
بخش زیادی از دفرمه شدن ها نه در حین بتن ریزی، بلکه در زمان دموتاژ (باز کردن قالب) و حمل و نقل رخ میدهد. پرتاب کردن قالب ها از ارتفاع یا ضربه زدن با چکش فلزی مستقیم به بدنه قالب برای جدا کردن آن از بتن، باعث اعوجاج لبه ها میشود.
5. ویبره بیش از حد (Over-Vibration)
ویبره زدن برای خروج حباب های هوا ضروری است، اما اگر شلنگ ویبراتور مستقیماً به بدنه قالب برخورد کند یا مدت زمان ویبره در یک نقطه بیش از حد باشد، فشار موضعی شدیدی ایجاد کرده که منجر به بیرون زدگی ورق قالب میشود.
قالب بتن دست دوم؛ فرصت یا تهدید؟
یکی از پرجستجوترین عبارات در بازار تجهیزات ساختمانی، قالب بتن دست دوم است. اما آیا خرید این قالب ها برای پروژه شما مناسب است؟ و چگونه میتوان از دفرمه نبودن آن ها اطمینان حاصل کرد؟
چرا قالب های دست دوم بیشتر دفرمه میشوند؟
فلزات دارای “حافظه” هستند. قالبی که در پروژه های قبلی تحت فشار بیش از حد مجاز قرار گرفته، حتی اگر با چشم غیرمسلح سالم به نظر برسد، در بتن ریزی بعدی آستانه تحمل پایین تری دارد و سریع تر تغییر شکل میدهد. همچنین، قالب های دست دومی که به درستی روغن کاری و تمیز نشده اند، دارای سطح ناهمواری هستند که کیفیت بتن را کاهش میدهد.
راهنمای خرید قالب بتن دست دوم (چک لیست سلامت قالب)
اگر بودجه پروژه شما محدود است و قصد خرید قالب بتن دست دوم را دارید، حتماً موارد زیر را بررسی کنید تا گرفتار قالب های دفرمه نشوید:
- بررسی تسمه های دور قالب: دو قالب را از سمت تسمه ها به هم بچسبانید. اگر بین آن ها فاصله یا نور دیده شد، یعنی لبه ها دفرمه شده اند و شیره بتن از آنجا فرار خواهد کرد.
- بررسی سطح ورق: با کشیدن دست روی سطح ورق، هرگونه موج یا شکمدادگی را چک کنید. ورق باید کاملاً مسطح باشد.
- کیفیت جوش: به نقاط اتصال تسمه به ورق دقت کنید. قالب های با جوش دستی معمولاً در این نقاط دچار ترک های ریز میشوند. (پیشنهاد ما همیشه استفاده از قالب های تولید شده با جوش رباتیک است، حتی در حالت دست دوم).
- تمیزی سطح: قالب دست دومی که تکههای بتن سختشده روی آن باقی مانده باشد، نیاز به سندبلاست یا اسیدشویی دارد که هزینه شما را بالا میبرد.
روش های جلوگیری از دفرمه شدن قالب بتن
پیشگیری همیشه بهتر و ارزانتر از تعمیر است. با رعایت نکات زیر، عمر مفید قالب های خود را چند برابر کنید:
1. طراحی دقیق قالببندی (Formwork Design)
قبل از اجرا، باید فشار بتن محاسبه شود. برای دیوارهای بلند یا ستون های سنگین، فاصله بین پشت بندها (لوله ها و سولجرها) باید کمتر شود. استفاده از میان بولت تمام رزوه یا آب بند برای مهار فشار جانبی در دیوارهای دو طرفه الزامی است.
2. استفاده از اتصالات استاندارد
هرگز از سیم آرماتوربندی یا میلگرد ضایعاتی به جای پین و گوه یا کلمپس استفاده نکنید. اتصالات غیراستاندارد تحت فشار شل شده و باعث باز شدن درز قالب ها و دفرمه شدن لبه ها میشوند. استفاده از پین و گوه باکیفیت شرکت ضمان، یکپارچگی قالبها را حفظ میکند.
3. روغن کاری صحیح (Release Agents)
استفاده از روغن های مخصوص قالب بندی (نه روغن سوخته!) باعث میشود که در زمان دموتاژ، قالب به راحتی از بتن جدا شود. این کار نیاز به ضربه زدن با چکش و اهرم کردن دیلم را از بین میبرد و در نتیجه قالب دفرمه نمیشود.
4. کنترل سرعت بتنریزی
بتن ریزی را لایه به لایه انجام دهید. در دیوارهای بلند، ارتفاع هر لایه بتن ریزی نباید بیش از 1 تا 1.5 متر باشد. این کار اجازه میدهد لایه های زیرین کمی خود را بگیرند و فشار هیدرواستاتیک روی قالب های پایینی کاهش یابد.
5. انبارداری و چیدمان صحیح
قالب ها را پس از استفاده تمیز کرده و به صورت مرتب روی پالت های چوبی یا فلزی بچینید. انباشتن نامنظم قالب ها روی هم یا رها کردن آن ها در گل و لای باعث زنگ زدگی و تغییر شکل فیزیکی آن ها تحت وزن خودشان میشود.
تاثیر کیفیت ساخت بر مقاومت در برابر دفرمه شدن
چرا برخی قالب ها پس از 10 بار استفاده دفرمه میشوند اما قالب های شرکت ضمان تا سال ها در پروژه های مختلف (مثل پروژه هتل صولت شیراز) سالم میمانند؟
نقش آلیاژ ورق
استفاده از ورق های فولاد مبارکه با آلیاژ ST37 استاندارد، انعطاف پذیری و مقاومت کششی لازم را فراهم میکند. ورق های متفرقه یا ضایعاتی شاید ارزانتر باشند، اما در برابر فشار بتن بسیار ضعیف عمل میکنند.
تکنولوژی جوش رباتیک (Robotic Welding)
یکی از افتخارات شرکت ضمان، خط تولید تمام رباتیک است.
آیا قالب دفرمه شده قابل تعمیر است؟
این سوالی است که بسیاری از مشتریان پس از مواجهه با مشکل میپرسند. پاسخ “بله و خیر” است.
- تعمیرات جزئی: لبه های کمی خم شده یا پلیسههای جزئی را میتوان با چکش کاری دقیق و ساب زدن اصلاح کرد.
- تعمیرات کلی (غیر اقتصادی): اگر ورق قالب شکم داده باشد (Bulging)، معمولاً برگرداندن آن به حالت اول ممکن نیست یا هزینه تعمیر آن (برش ورق و جوش مجدد) نزدیک به قیمت یک قالب نو یا قالب بتن دست دوم سالم تمام میشود.
- توصیه: قالبی که دفرمه شده است را در قسمت های نمایان سازه (اکسپوز) استفاده نکنید. شاید بتوانید از آنها در فونداسیون که در دید نیست استفاده کنید، اما بهترین کار جایگزینی آن هاست.
جمع بندی: سرمایه گذاری هوشمندانه با ضمان
شرکت بتن سازه ضمان با بیش از سه دهه تجربه و بهره گیری از تکنولوژی های روز دنیا، محصولاتی را تولید میکند که در سخت ترین شرایط کارگاهی فرم و کارایی خود را حفظ میکنند.
سوالات متداول (FAQ)
1. آیا قالب بتن دست دوم ضمان گارانتی دارد؟
قالب های دست دوم معمولاً گارانتی شرکتی ندارند، اما تیم کنترل کیفیت ضمان تمام بارهای خروجی را بازرسی میکند تا از سلامت فنی و عدم دفرمه بودن آن ها اطمینان حاصل شود.
2. بهترین روش برای تمیز کردن قالب جهت جلوگیری از دفرمه شدن چیست؟
استفاده از دستگاه واترجت (آب با فشار بالا) بلافاصله پس از باز کردن قالب، بهترین روش است. از ضربه زدن با چکش برای کندن بتن خشک شده جداً خودداری کنید.
3. برای ستون های بلند از چه قالبی استفاده کنیم تا دفرمه نشود؟
برای ستون های با ارتفاع زیاد و سطح مقطع بزرگ، استفاده از راهنمای جامع قالب بندی ستون بتنی و ترکیب قالب های مدولار با قیدهای ناودانی یا لوله ای دوبل پیشنهاد میشود.
